Chambre d’ennemi (Haschatân)

Œuvre · 1986 · Gand

Chambre d’ennemi (Haschatân)

Mise en scène avec personnages vivants, mobilier et objets. Chambres d’Amis, Jan Hoet, Gand, du 21 juin au 21 septembre 1986.

Chambre d'ennemi, 1986 : personnage en habit rouge tenant une laisse, la bête suspendue dans la pénombre.
Chambre d’ennemi, 1986. Photographie : Philippe De Gobert (catalogue de l’exposition).

En 1986, Jan Hoet invite une cinquantaine d’artistes à investir autant de maisons privées de Gand pour Chambres d’Amis, une exposition manifeste qui fait sortir l’art du musée pour le glisser dans l’intimité des foyers. Jacques Charlier répond au titre de Hoet par un retournement : à la chambre d’amis, il oppose la chambre d’ennemi. Le sous-titre, Haschatân, signifie « l’ennemi » en hébreu, le nom que prend Satan dans le Livre de Job.

Charlier refuse pourtant le mot « installation ». Il préfère parler d’un assemblage mis en scène, monté comme une bande dessinée, « un poème BD », où des personnages vivants côtoient le mobilier et les objets.

« Ce n’est pas une installation… c’est un entassement de moyens d’expression qui ont permis une mise en scène de quelque chose… qui n’est ni de la sculpture… ni de la peinture… ni du théâtre… ni de la poésie… »Jacques Charlier, entretien avec Louis Vandersanden

Les personnages

Un garçon d’intérieur, interprété par une personne vivante, accueille le public et règne sur la pièce. Ni gardien d’exposition ni comédien, Charlier le voit en initiateur : il ouvre et ferme les portes, dévoile la chambre ardente, range les revues, aligne les chaises, fait régner le silence, car « la chambre d’ennemi n’est pas une partie de rigolade ».

À ses côtés, la mode, incarnée par une femme, domine la « chambre d’initiation » d’où, selon l’artiste, partent les ordres adressés au reste du monde. La mode, dit Charlier, a remplacé la morale et la religion. Au-dessus de la scène plane la bête, le diable suspendu, synthèse des serpents, crapauds, chauves-souris et dragons que Charlier a glanés au fil des images. Enfin l’œuvre elle-même se tient là, sous la forme d’un chevalet et d’un tableau au paysage sombre et enflammé : le chevalet comme « bouche monstrueuse ouverte sur l’enfer de la création », que Charlier rapproche aussi d’une guillotine.

« La mort se paye toujours la tête de l’artiste. »Jacques Charlier
Chambre d'ennemi, 1986 : le garçon d'intérieur en smoking, debout près de la vitrine et du tableau.
Chambre d’ennemi, 1986. Le garçon d’intérieur.

Une conjuration

Sous l’humour et la théâtralité, l’œuvre est une mise en garde. Le titre détourne celui de Hoet pour rappeler que le mot « ami » est galvaudé, et qu’il faut se méfier des amitiés que le monde nous offre.

« Je préconise plutôt l’inverse : il faut exorciser toutes les chambres d’amis. L’idée de la chambre d’ennemi est une conjuration. »Jacques Charlier

Charlier raconte volontiers les coïncidences troublantes survenues pendant la réalisation. Le personnage de la mode s’appelait Diane ; le lendemain d’une séance de photo, il tombe sur ce texte au beau milieu d’un polaroïd : « Diane, déesse farouche, ennemie des hommes, renvoie en retour sur celui qui l’épie un regard qui est un arrêt de mort… le royaume du visible est protégé par un système d’interdits. » Exactement, dit-il, le sentiment qu’ils avaient voulu exprimer la veille.

Avec Chambre d’ennemi, Charlier ouvre la période « régressive » qui marquera la fin des années 1980 : tableaux présentés dans de vieux cadres artificiellement vieillis et craquelés, objets de seconde main, figurines modelées à la lisière de la caricature. Sa manière d’avancer masqué, drôle et grave à la fois, reste intacte.

« Et le diable ? Vous y croyez ? » « Oui. » « Pourquoi ? » « J’aime imaginer que je pourrais croire à un être supérieur qui, premièrement, aurait de l’esprit, et deuxièmement, serait malin. »Jacques Charlier

Citations extraites de « Haschatân, entretien avec Louis Vandersanden » (1986).
Photographies : Philippe De Gobert.
Contexte : Chambres d’Amis, dir. Jan Hoet, Museum van Hedendaagse Kunst, Gand, du 21 juin au 21 septembre 1986.

Werk · 1986 · Gent

Chambre d’ennemi (Haschatân)

Enscenering met levende personages, meubilair en objecten. Chambres d’Amis, Jan Hoet, Gent, van 21 juni tot 21 september 1986.

Chambre d'ennemi, 1986: personage in rood kostuum met leiband, het beest hangend in het halfduister.
Chambre d’ennemi, 1986. Foto: Philippe De Gobert (tentoonstellingscatalogus).

In 1986 nodigt Jan Hoet een vijftigtal kunstenaars uit om evenveel privéwoningen in Gent in te nemen voor Chambres d’Amis, een manifest-tentoonstelling die de kunst uit het museum haalt en in de huiselijke intimiteit binnenbrengt. Jacques Charlier beantwoordt Hoets titel met een omkering: tegenover de logeerkamer (chambre d’amis) plaatst hij de vijandskamer (chambre d’ennemi). De ondertitel, Haschatân, betekent « de vijand » in het Hebreeuws, de naam die Satan aanneemt in het Boek Job.

Toch weigert Charlier het woord « installatie ». Hij spreekt liever van een geënsceneerde opeenstapeling, opgebouwd als een stripverhaal, « een strip-gedicht », waarin levende personages zich mengen tussen meubilair en objecten.

« Het is geen installatie… het is een opeenstapeling van expressiemiddelen die de enscenering van iets mogelijk maakten… dat noch beeldhouwkunst is… noch schilderkunst… noch theater… noch poëzie… »Jacques Charlier, gesprek met Louis Vandersanden

De personages

Een huisknecht (« garçon d’intérieur ») , vertolkt door een levend persoon, ontvangt het publiek en heerst over de kamer. Geen suppoost en geen acteur: Charlier ziet hem als een inwijder. Hij opent en sluit de deuren, onthult de brandende kamer, legt de tijdschriften recht, schikt de stoelen en laat de stilte heersen, want « de vijandskamer is geen lolletje ».

Naast hem domineert de mode, belichaamd door een vrouw, de « inwijdingskamer » van waaruit, volgens de kunstenaar, de bevelen naar de rest van de wereld vertrekken. De mode, zegt Charlier, heeft de moraal en de religie vervangen. Boven het tafereel zweeft het beest, de hangende duivel, een synthese van de slangen, padden, vleermuizen en draken die Charlier uit talloze beelden bijeenbracht. Ten slotte staat het werk zelf er, in de vorm van een ezel en een schilderij met een donker, brandend landschap: de schildersezel als « monsterlijke muil, geopend op de hel van de schepping », die Charlier ook met een guillotine vergelijkt.

« De dood neemt altijd de kunstenaar te grazen. »Jacques Charlier
Chambre d'ennemi, 1986: de huisknecht in smoking, staand bij de vitrinekast en het schilderij.
Chambre d’ennemi, 1986. De huisknecht.

Een bezwering

Onder de humor en de theatraliteit schuilt een waarschuwing. De titel verdraait die van Hoet om eraan te herinneren dat het woord « vriend » is uitgehold, en dat men zich moet hoeden voor de vriendschappen die de wereld ons aanbiedt.

« Ik pleit eerder voor het omgekeerde: men moet alle logeerkamers uitdrijven. Het idee van de vijandskamer is een bezwering. »Jacques Charlier

Charlier vertelt graag over de verontrustende toevalligheden tijdens de realisatie. Het personage van de mode heette Diane; de dag na een fotosessie stuit hij midden op een polaroid op deze tekst: « Diana, ongenaakbare godin, vijandin van de mensen, werpt op wie haar bespiedt een blik terug die een doodvonnis is… het rijk van het zichtbare wordt beschermd door een stelsel van verboden. » Precies, zegt hij, het gevoel dat ze de dag voordien hadden willen uitdrukken.

Met Chambre d’ennemi opent Charlier de « regressieve » periode die het einde van de jaren 1980 zal kenmerken: schilderijen in oude, kunstmatig verouderde en gebarsten lijsten, tweedehandsobjecten, geboetseerde figuurtjes op de rand van de karikatuur. Zijn manier om gemaskerd vooruit te gaan, tegelijk grappig en ernstig, blijft intact.

« En de duivel? Gelooft u erin? » « Ja. » « Waarom? » « Ik stel me graag voor dat ik zou kunnen geloven in een hoger wezen dat, ten eerste, geestig zou zijn, en ten tweede, sluw. »Jacques Charlier

Citaten uit « Haschatân, gesprek met Louis Vandersanden » (1986).
Foto’s: Philippe De Gobert.
Context : Chambres d’Amis, samenstelling Jan Hoet, Museum van Hedendaagse Kunst, Gent, van 21 juni tot 21 september 1986.